Micron Document
<!DOCTYPE html>
<html class="client-nojs vector-feature-language-in-header-enabled vector-feature-language-in-main-page-header-disabled vector-feature-page-tools-pinned-disabled vector-feature-toc-pinned-clientpref-0 vector-toc-not-available vector-feature-main-menu-pinned-disabled vector-feature-limited-width-clientpref-1 vector-feature-limited-width-content-enabled vector-feature-custom-font-size-clientpref-1 vector-feature-appearance-pinned-clientpref-0 skin-theme-clientpref-day vector-sticky-header-enabled" lang="de" dir="ltr"><head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Boris Yoffe</title>
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1.0">
<link rel="icon" type="image/png" href="./_res_/favicon.png">
<link rel="canonical" href="https://de.wikipedia.org/wiki/Boris_Yoffe"> <link href="./_mw_/ext.cite.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.wikimediamessages.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.icons.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.search.codex.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/skins.vector.styles.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<meta name="ResourceLoaderDynamicStyles" content="">
<link href="./_mw_/ext.gadget.citeRef.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.defaultPlainlinks.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonHide.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonLayout.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiCommonStyle.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiDarkmode.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.dewikiResponsive.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link href="./_mw_/ext.gadget.specialSearch.css" rel="stylesheet" type="text/css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/site.styles.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_mw_/noscript.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/footer.css">
<link rel="stylesheet" type="text/css" href="./_res_/vector-2022.css">
</head>
<body class="skin--responsive skin-vector skin-vector-search-vue mediawiki ltr sitedir-ltr mw-hide-empty-elt ns-0 ns-subject page-Boris_Yoffe rootpage-Boris_Yoffe skin-vector-2022 action-view">
<div class="mw-page-container">
<div class="mw-page-container-inner">
<div class="mw-content-container">
<main id="content" class="mw-body">
<header class="mw-body-header vector-page-titlebar">
<h1 id="firstHeading" class="firstHeading mw-first-heading"><span class="mw-page-title-main">Boris Yoffe</span></h1>
</header>
<a id="top"></a>
<div id="bodyContent" class="vector-body ve-init-mw-desktopArticleTarget-targetContainer" aria-labelledby="firstHeading" data-mw-ve-target-container="">
<div id="contentSub">
<div id="mw-content-subtitle"></div>
</div>
<div id="mw-content-text" class="mw-body-content mw-content-ltr" lang="de" dir="ltr"><div class="mw-content-ltr mw-parser-output" lang="de" dir="ltr">
<p><b>Boris Yoffe</b> (geboren am <a href="21._Dezember" title="21. Dezember">21. Dezember</a> <a href="1968" title="1968">1968</a> in <a href="Sankt_Petersburg" title="Sankt Petersburg">Leningrad</a>) ist <a href="Komponist" title="Komponist">Komponist</a>.
</p>

<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Leben">Leben</h2></div>
<p>Yoffe emigrierte 1990 aus <a href="Russland" title="Russland">Russland</a> nach <a href="Israel" title="Israel">Israel</a> und zog 1997 nach Deutschland. Seine Kompositionslehrer waren Adam Stratievsky und <a href="Wolfgang_Rihm" title="Wolfgang Rihm">Wolfgang Rihm</a>.
Yoffes Kompositionen wurden in den EU-Ländern, der <a href="Schweiz" title="Schweiz">Schweiz</a>, Israel, <a href="Russland" title="Russland">Russland</a> und <a href="USA" class="mw-redirect" title="USA">USA</a> aufgeführt; Rundfunkaufnahmen (BBC, SWR, Radio France, DRS, Israelische Rundfunk) und CDs dokumentieren seine Arbeit. Yoffe war Stipendiat verschiedener Stiftungen; im Jahr 2000 erhielt er den Preis der <a href="Bayerische_Akademie_der_Sch%C3%B6nen_K%C3%BCnste" title="Bayerische Akademie der Schönen Künste">Bayerischen Akademie der Schönen Künste</a>.
</p><p>Yoffe ist auch Autor von zahlreichen Arrangements und Bearbeitungen sowie von einigen musikwissenschaftlichen und philosophischen Essays.
</p><p>Seine nächsten „musikalischen Verwandten“ unter den modernen Komponisten sind wahrscheinlich <a href="Galina_Iwanowna_Ustwolskaja" title="Galina Iwanowna Ustwolskaja">Galina Ustwolskaja</a>, <a href="Morton_Feldman" title="Morton Feldman">Morton Feldman</a> und <a href="Juri_Khanon" title="Juri Khanon">Juri Khanon</a>;<sup id="cite_ref-1" class="reference"><a href="#cite_note-1"><span class="cite-bracket">[</span>1<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>. Die zentralen Mittel sind die Formbildung und die <a href="Polyphonie" title="Polyphonie">Polyphonie</a>. Wichtig ist auch die Auseinandersetzung mit der Musik der Renaissance, des Barock und der Klassik; fast völlig vernachlässigt sind die Virtuosität sowie die Arbeit mit den Klangeffekten.
</p>
<div class="Vorlage_Zitat" style="margin:1em 40px;">
<div style="margin:1em 0;"><blockquote style="margin:0;">
<p>„… Boris Yoffe hat bei mir Komposition studiert und ist sicher einer der begabtesten und eigenwilligsten Erscheinungen unter den Komponisten seiner Generation. Seine Arbeiten zeichnen sich durch außergewöhnliche Konzentration aus. Sein Klangsinn ist außerordentlich, aber nicht im Sinne gefälliger Klanggewandung, sondern aus den Linienzügen heraus entwickelt. Das ist heute sehr selten.
Neben seiner kompositorischen Arbeit ist Yoffe ein hochsensibler Instrumentalist und ein tiefsinniger Theoretiker.“
</p>
</blockquote>
</div><div class="cite" style="margin:-1em 0 1em 1em;">– <style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r261921330">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .Person{font-variant:small-caps}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><span class="Person h-card"><a href="Wolfgang_Rihm" title="Wolfgang Rihm">Wolfgang Rihm</a>, Komponist, laut Yoffes Webseite</span><sup id="cite_ref-2" class="reference"><a href="#cite_note-2"><span class="cite-bracket">[</span>2<span class="cite-bracket">]</span></a></sup></div></div>
<p>Yoffe hat diverse Aufsätze, Essays und Schriften verfasst und publiziert. Im Jahr 2012 erschien das Buch <i>Musikalischer Sinn</i>, in dem Yoffe in sechs Essays u.&nbsp;a. die musikalische <a href="Semantik" title="Semantik">Semantik</a>, die Verwendung von „fremden“ musikalischen Material (Zitate) und die <a href="Notation_(Musik)" title="Notation (Musik)">Notenschrift</a> behandelt.<sup id="cite_ref-3" class="reference"><a href="#cite_note-3"><span class="cite-bracket">[</span>3<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p><p>Nach umfassenden Recherchen über sowjetische Musik erschien 2014 <i>Im Fluss des Symphonischen</i>. Das Buch gehört zu den wenigen umfassenden Schriften in deutscher Sprache über die Musik der <a href="Sowjetunion" title="Sowjetunion">Sowjetunion</a>, wie der Musikwissenschaftler <a href="Jascha_Nemtsov" title="Jascha Nemtsov">Jascha Nemtsov</a> in seinem Beitrag in <a href="Musik_%26_%C3%84sthetik" title="Musik &amp; Ästhetik">Musik &amp; Ästhetik</a> feststellte.<sup id="cite_ref-4" class="reference"><a href="#cite_note-4"><span class="cite-bracket">[</span>4<span class="cite-bracket">]</span></a></sup><sup id="cite_ref-5" class="reference"><a href="#cite_note-5"><span class="cite-bracket">[</span>5<span class="cite-bracket">]</span></a></sup>
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Musikalische_Werke">Musikalische Werke</h2></div>
<p>An dem <i>Quartettbuch der Gedichte</i>, einem „<a href="Prozesskunst" title="Prozesskunst">Work in progress</a>“, begann Yoffe im Jahr 1995 zu schreiben. Es ist eine Sammlung von kurzen Stücken für Streichquartett oder auch Gambenconsort, zu der fast an jedem Tag ein neuer Beitrag entsteht. Das <i>Quartettbuch</i> ist so etwas wie ein Stamm, von dem sich fast alle andere Kompositionen Yoffes verzweigen. Meistens sind dies instrumentale und vokale Kammermusikwerke, die Yoffe als Auftragskompositionen für bestimmte Musiker oder Musikinstitutionen schrieb:
</p>

<ul><li><i>Sonnet (Lautespieler)</i> für Gamba solo</li>
<li><i>Baum</i> für Fagott solo</li>
<li><i>Oratio de hominis dignitate</i> für Gitarre</li>
<li><i>6 Entwürfe für Sonate de Vinteuil</i> für Geige solo</li>
<li><i>Leicht, aber mit Hingabe</i> für Geige solo</li>
<li><i>Volksweise</i> für Geige solo</li>
<li><i>6 Entwürfe</i> für Cello solo</li>
<li><i>Klagenspiel</i> für Blockflöte solo</li>
<li><i>Sonata ricercata</i> für Klavier</li>
<li><i>Bagatellen</i> für Klavier</li>
<li><i>Essay</i> für Geige und Klavier</li>
<li><i>9 Widmungen</i> für Geige und Klavier</li>
<li><i>Caprichos</i> für Cello und Gitarre</li>
<li><i>Bracha</i> für Blockflöte und Cembalo,</li>
<li><i>Rede</i> für Klarinette, Bratsche und Klavier</li>
<li><i>Aria</i> für Streichtrio</li>
<li><i>Romanze</i> für Klaviertrio</li>
<li><i>Bagatellen</i> für drei Blockflöten,</li>
<li><i>Meisterwerke der naiven Malerei</i> für Bratsche, Cello und Kontrabass,</li>
<li><i>Nachtmusik (Kirchenfenster bei Nacht)</i> für Horn, zwei Celli und Kontrabass</li>
<li><i>Tanka</i> für vier Celli,</li>
<li><i>16 Stücke</i> für Harfe, Flöte, Oboe und Bass-Klarinette</li>
<li><i>Ich durste!</i> für Geige, Bratsche, Oboe, Klarinette, Horn und Fagott</li>
<li><i>Variationen</i> für Streichquartett, Klavier, Flöte, Bassetthorn und Tuba</li>
<li><i>Air and Angels</i> (Donne) für Sopran und Chor</li>
<li><i>Russische Musik</i> (Platonov) für Alt und Bläserquintett,</li>
<li><i>Stopping by Woods on a Snowy Evening</i> (Frost) für Gesang und Streichquartett</li>
<li><i>Mein Gebet</i> (F. Schubert) für Gesang, Oboe, Geige und Cello</li>
<li><i>Volksweise</i> (Rilke) für Gesang, Flöte und Harfe</li>
<li><i>VIER</i>, ein Liederzyklus für Mezzosopran und drei Instrumente: <i>Villon – Mandelstamm - Ise Monogotari, Kapitel I - Der Herr der Burg</i></li>
<li><i>3 Canzoni</i> für Geige und Streicher</li>
<li><i>Kommentare</i> für ein zweites Cello auf die Ricercari für Cello solo von Domenico Gabrielli</li>
<li>Kadenzen für manche Klavierkonzerte von W. A. Mozart und Haydn</li>
<li>Kinderstück <i>Von Prinzen, Prinzessinnen</i> für Sprecher und Orchester</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Orchesterwerke">Orchesterwerke</h3></div>
<ul><li><i>Motette</i> für Geige und Orchester (UA: 2005, Patricia Kopatschinskaja, Baden-Badener Philharmonie)</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading3"><h3 id="Opern">Opern</h3></div>
<ul><li><i>Esther de Racine</i>, für vier Sänger und sieben Barock-Instrumente (UA: 2006, Ensemble Muscadin, Basel)</li>
<li><i>Madame Lenin,</i> für vier Sänger</li>
<li><i>Die Geschichte von dem Rabbi und seinem Sohn</i>, nach der Erzählung von <a href="Rabbi_Nachman" title="Rabbi Nachman">Rabbi Nachman</a> aus Brazlaw.</li></ul>
<p>Daneben existieren zahlreiche Bearbeitungen von Yoffe, unter anderem eine Kammermusikfassung von <a href="Georges_Bizet" title="Georges Bizet">Bizets</a> Oper <a href="Carmen_(Oper)" class="mw-redirect" title="Carmen (Oper)">Carmen</a>.
</p>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Buchveröffentlichungen"><span id="Buchver.C3.B6ffentlichungen"></span>Buchveröffentlichungen</h2></div>
<ul><li><i>Musikalischer Sinn</i>, Hofheim, 2012, ISBN 978-3-936000-98-6.</li>
<li><i>Im Fluss des Symphonischen</i>, Hofheim, 2014, ISBN 978-3-95593-059-2.</li>
<li><i>ABCH, Ambivalente Strukturen bei Bach und ihre Semantisierung (Band 19 der Schriftenreihe: Poetry, Music and Art),</i> Verlag Traugott Bautz, Nordhausen 2021, ISBN 978-3-95948-528-9.</li>
<li><i>Bruckner in Venedig</i>, Verlag Traugott Bautz, Nordhausen 2022, ISBN 978-3-95948-581-4.</li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Weblinks">Weblinks</h2></div>
<ul><li><a rel="nofollow" class="external text" href="https://borisyoffe.de/"><i>Boris Yoffe</i></a>, Freunde von Boris Yoffes Musik – offizielle Webpräsenz (deutsch)</li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://borisyoffe.de/%C3%BCber-boris-yoffe--boris-yoffe.html">Biografie</a></li>
<li><a rel="nofollow" class="external text" href="http://borisyoffe.de/werkverzeichnis--boris-yoffe.html">Werkverzeichnis</a></li>
<li>Boris Yoffe: <a rel="nofollow" class="external text" href="http://khanograf.ru/arte/Boris_Yoffe_(de)">Seite &amp; texte auf der Website KhanógrapH (de)</a></li>
<li>Boris Yoffe: <a rel="nofollow" class="external text" href="http://khanograf.ru/arte/Мадам_Ленин_(Борис_Йоффе)#A_p_p_e_n_d_i_x_-_2">«Madame Lenin»</a></li></ul>
<div class="mw-heading mw-heading2"><h2 id="Einzelnachweise">Einzelnachweise</h2></div>
<ol class="references">
<li id="cite_note-1"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-1">↑</a></span> <span class="reference-text">Boris Yoffe: «<a rel="nofollow" class="external text" href="http://khanograf.ru/arte/Leiter">Die absteigende Treppe — herauf</a>» <i>(Bekenntnis-Entwurf. Skizze)</i>.</span>
</li>
<li id="cite_note-2"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-2">↑</a></span> <span class="reference-text">offizielle Webpräsenz «borisyoffe.de»: <style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r261891140">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .webarchiv-memento a{color:inherit}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><a rel="nofollow" class="external text" href="https://web.archive.org/web/20190207072243/https://borisyoffe.de/about-boris-yoffe--boris-yoffe.html"><i>über Boris Yoffe</i></a> (<span class="webarchiv-memento"><a href="Webarchivierung#Begrifflichkeiten" title="Webarchivierung">Memento</a></span> des <style data-mw-deduplicate="TemplateStyles:r250917974">
/* start https://de.wikipedia.org/ */


.mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-position:center right!important;background-repeat:no-repeat!important}body.skin-minerva .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/OOjs_UI_icon_external-link-ltr-progressive.svg")!important;background-size:10px!important;padding-right:13px!important}body.skin-timeless .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a,body.skin-monobook .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/MediaWiki_external_link_icon.svg")!important;padding-right:13px!important}body.skin-vector .mw-parser-output .dewiki-iconexternal>a{background-image:url("./_mw_/Link.ernal-small-ltr-progressive.svg")!important;background-size:0.857em!important;padding-right:1em!important}


/* end https://de.wikipedia.org/ */
</style><span class="dewiki-iconexternal"><a class="external text" href="https://redirecter.toolforge.org/?url=https%3A%2F%2Fborisyoffe.de%2Fabout-boris-yoffe--boris-yoffe.html">Originals</a></span> vom 7. Februar 2019 im <i><a href="Internet_Archive" title="Internet Archive">Internet Archive</a></i>) <small class="archiv-bot"><span class="wp_boppel noviewer" aria-hidden="true" role="presentation"><span typeof="mw:File"><span title="i"></span></span></span>&nbsp;<b>Info:</b> Der Archivlink wurde automatisch eingesetzt und noch nicht geprüft. Bitte prüfe Original- und Archivlink gemäß Anleitung und entferne dann diesen Hinweis.</small><span style="display:none"><a rel="nofollow" class="external text" href="http://IABotmemento.invalid/https://borisyoffe.de/about-boris-yoffe--boris-yoffe.html">@1</a></span><span style="display:none"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://borisyoffe.de/about-boris-yoffe--boris-yoffe.html">@2</a></span><span style="display:none">Vorlage:Webachiv/IABot/borisyoffe.de</span></span>
</li>
<li id="cite_note-3"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-3">↑</a></span> <span class="reference-text"><span class="cite"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.wolke-verlag.de/wp-content/uploads/2018/06/Boris-Yoffe-Musikalischer-Sinn.pdf"><i>Musikalischer Sinn – Inhaltsverzeichnis.</i></a> (PDF)<span class="Abrufdatum"> Abgerufen am 7.&nbsp;Oktober 2018</span>.</span><span style="display: none;" class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fde.wikipedia.org%3ABoris+Yoffe&amp;rft.title=Musikalischer+Sinn+%E2%80%93+Inhaltsverzeichnis&amp;rft.description=Musikalischer+Sinn+%E2%80%93+Inhaltsverzeichnis&amp;rft.identifier=https%3A%2F%2Fwww.wolke-verlag.de%2Fwp-content%2Fuploads%2F2018%2F06%2FBoris-Yoffe-Musikalischer-Sinn.pdf">&nbsp;</span></span>
</li>
<li id="cite_note-4"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-4">↑</a></span> <span class="reference-text">Jascha Nemtsov: <cite style="font-style:italic">»Das Erwachen der Musik«&nbsp;- Eine Entdeckungsreise durch die sowjetische Symphonie</cite>. In: Ludwig Holtmeier, Richard Klein, Eckehard Kiem, Claus-Steffen Mahnkopf (Hrsg.): <cite style="font-style:italic">Musik &amp; Ästhetik</cite>. Heft 73. Klett-Cotta, Stuttgart 2015, <span style="white-space:nowrap">S.<span style="display:inline-block;width:.2em">&nbsp;</span>100–107</span>.<span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal&amp;rfr_id=info:sid/de.wikipedia.org:Boris+Yoffe&amp;rft.atitle=%C2%BBDas+Erwachen+der+Musik%C2%AB+-+Eine+Entdeckungsreise+durch+die+sowjetische+Symphonie&amp;rft.au=Jascha+Nemtsov&amp;rft.date=2015&amp;rft.genre=journal&amp;rft.issue=Heft+73&amp;rft.jtitle=Musik+%26+%C3%84sthetik&amp;rft.pages=100-107&amp;rft.place=Stuttgart&amp;rft.pub=Klett-Cotta" style="display:none">&nbsp;</span></span>
</li>
<li id="cite_note-5"><span class="mw-cite-backlink"><a href="#cite_ref-5">↑</a></span> <span class="reference-text"><span class="cite">Boris Yoffe: <a rel="nofollow" class="external text" href="https://www.wolke-verlag.de/wp-content/uploads/2018/06/Boris-Yoffe-Im-Fluss-des-Symphonischen.pdf"><i>Im Fluss des Symphonischen - Inhaltsverzeichnis.</i></a> (PDF)<span class="Abrufdatum"> Abgerufen am 7.&nbsp;Oktober 2018</span>.</span><span style="display: none;" class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rfr_id=info%3Asid%2Fde.wikipedia.org%3ABoris+Yoffe&amp;rft.title=Im+Fluss+des+Symphonischen+-+Inhaltsverzeichnis&amp;rft.description=Im+Fluss+des+Symphonischen+-+Inhaltsverzeichnis&amp;rft.identifier=https%3A%2F%2Fwww.wolke-verlag.de%2Fwp-content%2Fuploads%2F2018%2F06%2FBoris-Yoffe-Im-Fluss-des-Symphonischen.pdf&amp;rft.creator=Boris+Yoffe">&nbsp;</span></span>
</li>
</ol>
<div class="hintergrundfarbe1 rahmenfarbe1 navigation-not-searchable normdaten-typ-p" style="border-style: solid; border-width: 1px; clear: left; margin-bottom:1em; margin-top:1em; padding: 0.25em; overflow: hidden; word-break: break-word; word-wrap: break-word;" id="normdaten">
<div style="display: table-cell; vertical-align: middle; width: 100%;">
<div>
Normdaten&nbsp;(Person): <a href="Gemeinsame_Normdatei" title="Gemeinsame Normdatei">GND</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://d-nb.info/gnd/135356563">135356563</a></span> | <a href="Library_of_Congress_Control_Number" title="Library of Congress Control Number">LCCN</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://id.loc.gov/authorities/no2008005984">no2008005984</a></span> | <a href="Virtual_International_Authority_File" title="Virtual International Authority File">VIAF</a>: <span class="-print"><a rel="nofollow" class="external text" href="https://viaf.org/viaf/80131078/">80131078</a></span> | </div>
</div></div>
</div><!--htdig_noindex--><div><div class="zim-footer">
Dieser Artikel wurde von <a class="external text" title="Zuletzt bearbeitet am 2026-01-09" href="https://de.wikipedia.org/wiki/?title=Boris_Yoffe&amp;oldid=263188805">Wikipedia</a> herausgegeben. Der Text ist unter <a class="external text" href="https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.de">Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0</a> verfügbar, sofern nicht anders angegeben. Für die Mediendateien können zusätzliche Bedingungen gelten.
</div>
</div><!--/htdig_noindex--></div>
</div>
</main>
</div>
</div>
</div>
<script src="./_webp_/webpHandler.js"></script>

</body></html>